METODY I ZNACZENIE KSZTAŁTOWANIA ZACHOWAŃ PROSPOŁECZNYCH DZIECI W DZIAŁALNOŚCI DYDAKTYCZNO - WYCHOWAWCZEJ

Treść

Jednym z zadań edukacji wczesnoszkolnej jest kształtowanie postaw społeczno - moralnych dziecka, których składnikami są postawy odnoszące się do drugiego człowieka. Zachowania prospołeczne podlegają bardziej wyuczeniu niż rozwojowi i dlatego nauczyciel przy pomocy odpowiednich metod i technik może kształcić u dzieci te zachowania.
J. Reykowski przytacza w swej pracy model uruchamiania czynności prospołecznych zwany modelem Schwartza. Chcąc, aby zachowanie prospołeczne doszło do skutku, muszą być rozstrzygnięte następujące problemy:
1. Czy ktoś czegoś potrzebuje? (dostrzeżenie potrzeby).
2. Czy ja mogę mu pomóc, względnie czy mogę wpłynąć na jego sytuację?
(dostrzeżenie możliwości).
3. Czy na mnie spoczywa odpowiedzialność za to, by mu pomóc, względnie by
wpłynąć na jego sytuację? (dostrzeżenie własnej odpowiedzialności).
4. Uczucie powinności, by udzielić pomocy czy w jakichś inny sposób
uwzględnić cudzą sytuację (uruchomienie normy).
5. Co może się stać, jeżeli mu nie pomogę? Czy nie uwzględnię jego interesu?
Co on może stracić? Jak ja się będę czuł wtedy? Jakie mogę ponieść za to
konsekwencje?
6. Co ja mogę stracić, jeżeli mu pomogę czy też jeżeli będę liczył się z jego
interesem? Czego mogę zostać pozbawiony?
7. Czy mogę uniknąć konieczności pomocy mu, lub też czy mogę liczyć się z jego interesem? Może nie jest prawdą, że ja potrafię mu pomóc? Może to nie na mnie ciąży obowiązek, by mu pomóc (by brać pod uwagę jego interesy)?
Zgodnie z założeniami Schwartza ogniwem podstawowym całego procesu jest „krok 4" - uruchomienie, aktualizacja odpowiedniej „normy osobistej". Sądzi on, iż głównym źródłem motywacji do działań prospołecznych są tzw. normy osobiste lub empatia. W świetle tego teza Schwartza wydaje się być zbyt wąska.
Natomiast według M. Jarymowicz przez „gotowość do zachowań prospołecznych" rozumieć się będzie zespół właściwości podmiotu warunkujących zachowania ukieninkowane na dobro innych ludzi. Zespół ten stanowią:
- zdolności dostrzegania stanów i problemów innych ludzi (warunek percepcyjny
zachowań prospołecznych),
- zdolność identyfikowania się z celami innych ludzi i skłonność do angażowania
się w rozwiązywanie ich problemów (warunek motywacyjny),
- zdolność programowania czynności prowadzących do rozwiązania problemów
innych ludzi (warunek operacyjny).
Ukształtowanie w toku rozwoju osobowości wymienionych struktur warunkuje potencjalne możliwości działania podmiotu na rzecz innych. Chcąc u dziecka rozwinąć i ukształtować zachowania prospołeczne oraz nauczyć go podejmowania takiego zachowania, stosujemy odpowiednie metody i techniki oddziaływania wychowawczego. Zaliczamy do nich:
- nagrody i kary
- metodę indukcji
- modelowanie.
S. Guz pisze, że nagrody i kary są dla dziecka źródłem stanów emocjonalnych, przy czym emocje i uczucia powstające pod wpływem nagród mają większe znaczenie motywacyjne niż emocje powstające pod wpływem kar. Nagroda zachęca do powtarzania czynów nagradzanych. Wpływa na kształtowanie się społecznego systemu wartości dziecka. Dobrze jest stosować nagrody nieregularne, nagradzając czyny w nieznanej dziecku kolejności. Systematyczne nagradzanie może doprowadzić do tego, że moralne postępowanie dziecka motywowane będzie nie społecznymi wartościami, ale chęcią uzyskania czegoś dla siebie.
Skuteczność kar w kształtowaniu zachowań prospołecznych jest niewielka. Systematycznie stosowane kary mogą powodować utratę poczucia bezpieczeństwa i nadmierną koncentrację na swoich problemach, co utrudnia przeżycia empatyczne. Niewskazane jest stosowanie kar materialnych.
Metoda „indukcji" - chodzi tu o procedurę wychowawczą polegającą na wskazaniu dziecku na konsekwencje jakie z jego zachowania wynikają dla innych. Mogą to być konsekwencje korzystne dla kogoś i wiążąca się z tym jego radość lub konsekwencje niekorzystne - szkody i cierpienia - jakie ktoś ponosi. Metoda ta rozwija u dziecka zdolność dostrzegania cudzych potrzeb i uczuć, a w szczególności tych, które mogą być skutkiem własnego zachowania dziecka.
Modelowanie (dostarczanie wzorców) jest to kształtowanie wybranych zachowań przez dawanie przykładu. Stykanie się ze wzorami prospołecznego zachowania sprzyja przyswajaniu tych zachowań przez dzieci. Dziecko kieruje się przede wszystkim postępowaniem, a nie wypowiedziami dorosłych. Skuteczność modelowania stwierdzono, gdy modelami byli Judzie, z którymi
obserwator zetknął się bezpośrednio, jak i wtedy, gdy byli nimi bohaterowie filmów, czytanych bajek.
Do metod kształcenia zachowali prospołecznych u ludzi A. Kamiński zalicza jeszcze podziękowania publiczne, wyróżnienia i pochwałę.
Amerykański psycholog E. Stauba wymienia warunki ukształtowania zachowań prospołecznych u dzieci. Podaje je J. Reykowski, a są to:
- Czułe i opiekuńcze postawy rodziców, które przyczyniają się do powstania
poczucia bezpieczeństwa, wytwarzają ogólnie pozytywne ustosunkowanie do
innych ludzi, a także dostarczają wzorców postaw wobec innych.
- Egzekwowanie wymagań - połączenie opiekuńczości ze stanowczością wydaje
się niezbędną przesłanką postaw prospołecznych.
- Powierzanie zadań dziecku - dużą role w powstawaniu zachowań
prospołecznych ma doświadczenie odpowiedzialności za jakieś dobro
„pozaosobiste". Chodzi o to, żeby dziecko miało do wykonania jakieś zadanie.
Kształtując postawy prospołeczne trzeba sobie zdawać z tego sprawę, że mogą się one tworzyć pod wpływem oddziaływań różnego typu i może się niekiedy okazać, że oddziaływania określonego rodzaju sprzyjając powstaniu jednych postaw moralnych, utrudniają rozwój innych. Tak więc poszczególne środki stosowane w wychowaniu mogą mieć zarówno pozytywne jak i negatywne konsekwencje. Dlatego wykorzystując w procesie wychowania różne metody i techniki wychowawcze trzeba zdawać sobie sprawę z mocnych jak i słabych stron każdego z nich i umiejętnie łączyć różne oddziaływania w spójny system.

Autor: Irena Kapusta