Środowiskowe uwarunkowania postaw społecznych uczniów

Treść

Przygotowanie młodego pokolenia do życia w społeczeństwie w dobie współczesnej staje się coraz trudniejsze. Do dzieci i młodzieży docierają różne poglądy, opinie, przekonania, normy i wartości - niejednokrotnie sprzeczne lub niespójne pod względem treści wychowawczych. Wpływy te powodują dezorientację jednostki, zwłaszcza niedojrzałej społecznie, w otaczającej rzeczywistości. Wpływa to destrukcyjnie na ogólny rozwój dzieci i młodzieży, a w szczególności dzieci będących w tzw. młodszym wieku szkolnym. W wieku tym dzieci są szczególnie podatne na wszelkie oddziaływania wychowawcze, a ich stosunkowo słabo rozwinięty krytycyzm i ubogie doświadczenie życiowe nie pozwalają jeszcze na wybór właściwej drogi postępowania.
Wynika zatem potrzeba jak najszybszego przystosowania się dziecka do warunków współczesnego życia. Oczywiście przystosowania rozumianego nie jako pasywne poddanie się wszelkim wpływom zewnętrznym, lecz jako aktywne współuczestnictwo w procesie tworzenia nowych, na miarę możliwości dziecka, i coraz lepszych form życia społecznego. Przygotowanie dziecka do twórczego uczestnictwa w życiu społecznym i właściwego współżycia z ludźmi jest jednym z podstawowych zadań wychowania. Jest to nie tylko zadanie ważne. Jest to przede wszystkim zadanie bardzo trudne.
W miarę ogólnego, społecznego rozwoju, w miarę nie spotykanego w dawnych czasach wzrostu kontaktów interpersonalnych, niezmiernie utrudniona staje się sprawa kształtowania - od najwcześniejszych lat - właściwych postaw społecznych. Życie społeczne wymaga bowiem od tych postaw z jednej strony dużej stabilności, z drugiej zaś - wielkiej giętkości i plastyczności.
Ważnym problemem staje się więc poznanie mechanizmów kształtowania się poszczególnych typów postaw społecznych. One to właśnie warunkują i determinują ich powstanie. Termin „postawa" i „postawa społeczna" należą współcześnie do bardzo często używanych zarówno w naukach humanistycznych jak i w życiu codziennym, co jednak wcale nie ułatwia konkretyzacji ich znaczenia. Definicje postaw podkreślają różne ich aspekty w zależności od orientacji teoretycznej i punktów widzenia przyjętych przez ich twórców. Najbardziej odpowiadająca potrzebom przedstawionej problematyki jest definicja postawy sformułowana przez Greena, a zmodyfikowana przez K. Obuchowskiego.
Przez postawę względem przedmiotu x rozumie się czynnik hipotetyczny (zmienna utajona, dyspozycja) przejawiający się w różnych zachowaniach, posiadających pewną wspólną cechę, a mianowicie określony (pozytywny lub negatywny) stosunek do danego przedmiotu.
Natomiast przez „postawę społeczną" rozumieć będziemy każdy, mniej lub bardziej trwały, sposób zachowania się wobec ludzi.
Polscy psycholodzy używając tego terminu wyodrębniają ten typ postaw, dla których cechą dominującą jest w różnym stopniu pojmowane ukierunkowanie na otoczenie społeczne.
Szkoła jest środowiskiem, w którym dziecko, najczęściej w sposób względnie bezpośredni i trwały, styka się z ludźmi. Dziecko uczące się spędza w niej wiele godzin, czasami nawet więcej niż z własnymi rodzicami w domu rodzinnym. A więc w życiu dziecka pojawiają się już nauczyciele - wychowawcy jako organizatorzy wpływów wychowawczych - celowych i zamierzonych. Skuteczność ich działalności wychowawczej zależy w dużym stopniu od układu stosunków z uczniami.
Nie ulega zatem wątpliwości, że dwa podstawowe środowiska wychowawcze - rodzina i szkoła - w sposób istotny wpływają na funkcjonowanie dziecka w roli dziecka i dziecka w roli ucznia.
Dziecko pierwszych i podstawowych form zachowania uczy się w rodzinie, ale dzięki rozbudowanym kontaktom dziecko zaczyna wczuwać się w przeżycia i motywy postępowania innych ludzi, uczy się szanować kolegów i przestrzegać obowiązujących w grupie zasad współżycia. W związku z tym zmniejsza się egocentryzm i indywidualizm dziecka, a kształtują się postawy społeczne, zwiększa się też dojrzałość i odpowiedzialność społeczna. Dzieci, uwalniające się od zależności dorosłych, wytwarzają w grupie system norm i zasad dostosowanych do ich mentalności i potrzeb. W ten sposób uczą się samodzielnie decydować o zasadach współżycia społecznego, zdobywając przy tym świadomość społeczną, która staje się podstawą rozwijających się postaw społecznych.
Współżycie dziecka z rówieśnikami układa się zwykle poprawnie, są to zazwyczaj serdeczni koledzy ze szkolnego kręgu rówieśniczego, koledzy z osiedla czy też z bloku. Istotne znaczenie dla kształtowania poprawnych stosunków koleżeńskich ma sposób wychowania dzieci. Poprawnemu współżyciu sprzyja harmonijny układ stosunków w rodzinie, zaufanie dziecka dla rodziców, współdziałanie rodziców ze szkołą i pomoc dziecku w rozstrzyganiu jego problemów oraz rozmowy z dzieckiem mające na celu kształtowanie prawidłowego stosunku do ludzi.
Nadmierne chronienie dziecka przed ewentualnymi złymi wpływami ze strony rówieśników bądź ograniczenie kontaktów uniemożliwia przeżywanie tych sytuacji, które będą występowały w przyszłym dorosłym życiu - sytuacja współdziałania, życzliwości, wzajemnej pomocy.
Bardzo ważnym i istotnym problemem jest problem postaw uczniów klas początkowych wobec szkoły i nauczyciela oraz uwarunkowanie tych postaw.
Pozycję wiodącą wśród problemów szkolnym zajmuje ocena szkolna dziecka i jego kolegów. Ona to właśnie określa stosunek dziecka do szkoły. Badacze tego problemu twierdzą, że uczenie się dla nagrody lub z obawy przed karą jest formalnym przyswajaniem wiadomości i sprzyja kształtowaniu się niepożądanych cech osobowości. Jeżeli oceny stosowane są przez nauczycieli niewłaściwie, wówczas stają się czymś drugorzędnym w stosunku do samego procesu rozwoju, a w wielu przypadkach służą jako środek do zdobycia określonej pozycji społecznej oraz degradacji otoczenia. Wpływa to ujemnie na zainteresowanie się nauką oraz wywołuje niezdrowe współzawodnictwo i rywalizację, wówczas jeżeli ma to miejsce w klasach początkowych nauki szkolnej.
Młodszy wiek szkolny to wiek, w którym, jak twierdzi R. Więckowski, dziecko przebywa drogę rozwoju od dzieciństwa po początek dorastania. Od tego, jaki poziom sprawności, umiejętności postaw zostanie przez dziecko osiągnięty, zależy w dużym stopniu jego dalsze powodzenie w szkole i w życiu. A więc młodszy wiek szkolny powinien dać dziecku zdrowe fundamenty pod jego dalszy rozwój psychologiczny.
Oddziaływania wychowawcze, zarówno środowiska rodzinnego jak i szkolnego, na dzieci w kierunku kształtowania ich postaw społecznych, są niejednolite i nie sprzyjają ogólnemu rozwojowi dziecka. Oddziaływania sprowadzają się w większości przypadków do nakazów i zakazów, traktując dziecko raczej jak przedmiot oddziaływań. Takie traktowanie dziecka doprowadzić może do kształtowania określonych modeli, zgodnie z wcześniej założonym „zamówieniem" społecznym.
Niewątpliwie wychowanie jest działalnością, w której jeden człowiek stara się zmienić innego człowieka, to owa dążność do zmiany nie powinna być utożsamiona z przedmiotowym traktowaniem wychowanka. Dążność do zmiany
powinna bazować na podmiotowym traktowaniu dziecka, a więc liczeniu się z jego możliwościami, z jego wartością samą w sobie z jego indywidualnością.
Dziecko powinno być podmiotem wspólnej troski zarówno rodziców jak i szkoły. Temu postulatowi towarzyszyć powinna zasada bezwzględnego kierowania się dobrem dziecka, natomiast wszystkie inne działania powinny być podporządkowane tej naczelnej zasadzie.

Autor: Irena Kapusta